Kuniga 24 soat qanday yashash kerak

Bu so‘zboshi, garchi har qanday so‘zboshiga xos ravishda boshda turgan bo‘lsa-da, kitobning oxirida o‘qilishi kerak.

Bu kichik asar haqida menga juda ko‘p xat keldi, u haqda ko‘plab taqrizlar — ba’zilari deyarli kitobning o‘zi qadar uzun — bosilib chiqdi. Biroq ularning orasida salbiy fikrlar deyarli bo‘lmadi. Ayrim kishilar kitobning ohangini yengiltak deb e’tiroz bildirishdi; ammo menimcha, ohang sira ham yengiltak emas, shu bois bu e’tiroz menga ta’sir qilmadi. Agar bundan jiddiyroq ta’na aytilmaganida, kitobim mutlaqo benuqson ekaniga o‘zimni ishontirib qo‘yishim ham mumkin edi! Lekin jiddiyroq bir tanqid ham bo‘ldi — matbuotda emas, balki samimiyligi ko‘rinib turgan turli xat yozuvchilar tomonidan — va men unga javob berishim kerak. Kitobning tegishli sahifasiga qarasangiz, bu norozilikni oldindan sezganim va undan cho‘chiganimni ko‘rasiz. E’tiroz bildirilgan jumla quyidagicha edi: «Ko‘p hollarda u [odatdagi odam] o‘z ishiga aniq bir ishtiyoq his qilmaydi; yaxshi holatda esa uni yomon ko‘rmaydi, xolos. U ish vazifalarini istar-istamas, iloji boricha kechroq boshlaydi va iloji boricha ertaroq, quvonch bilan tugatadi. Ish bilan band bo‘lgan paytida esa uning motorlari kamdan kam hollarda to‘liq «ot kuchi» bilan ishlaydi.»

Menga shubhasiz samimiy ohangda shuni ishontirishdiki, ko‘plab ish odamlari — faqat yuqori lavozimdagi yoki porloq istiqbolli kishilargina emas, balki hech qachon ancha yaxshiroq ahvolga erishish umidi bo‘lmagan kamtarin xizmatchilar ham — o‘z ishlaridan rohatlanar ekanlar, undan qochmas ekanlar, idoraga iloji boricha kech kelib, iloji boricha erta ketmas ekanlar; qisqasi, butun kuchlarini kunlik ishlariga sarflab, kun oxirida chindan ham charchar ekanlar.

Bunga ishonishga tayyorman. Ishonaman ham. Bilaman. Doim bilganman. London va viloyatlarda men ham ko‘p yillar tobe xizmat lavozimlarida ishlaganman va hamkasblarimning bir qismi o‘z vazifalariga chinakam ishtiyoq bilan yondashganini, shu ishni bajarayotganda haqiqatan ham imkoni boricha to‘laqonli yashaganini ko‘rmaslikning iloji yo‘q edi. Ammo shunga aminmanki, bu omadli va baxtli kishilar (ehtimol, o‘zlari o‘ylagandan ham baxtliroq) ko‘pchilikni tashkil qilmagan va hozir ham tashkil qilmaydi — hatto ko‘pchilikka yaqin ham emas. Shunga aminmanki, odobli, o‘rtacha, vijdonli ish odamlarining (orzu va ideallari bor kishilarning) ko‘pchiligi odatda kechqurun uyga chinakam charchab qaytmaydi. Shunga aminmanki, ular tirikchilik topishga o‘zlaridan imkon qadar ko‘p emas, balki vijdonlari yo‘l qo‘yganicha oz narsa sarflaydilar va kasblari ularni qiziqtirishdan ko‘ra ko‘proq zeriktiradi.

Shunday bo‘lsa-da, bu ozchilik e’tiborga loyiq darajada muhim ekanini va uni men qilganimdek butkul e’tiborsiz qoldirmasligim kerak bo‘lganini tan olaman. Mehnatkash ozchilikning butun muammosini xat yozuvchilarimdan biri bitta oddiy jumlada ifodalab berdi. U shunday yozgan edi: «Men ham «kun tartibimdan oshib» biror narsa qilishga har kim qatori ishqibozman, ammo aytib qo‘yay: kechki soat oltiyu o‘ttizda uyga kelganimda siz o‘ylaganchalik tetik emasman.»

Endi shuni ta’kidlashim kerakki, kundalik ishiga ishtiyoq va zavq bilan sho‘ng‘iydigan ozchilikning ahvoli rasmiy ish kunini chala-chulpa, sustlik bilan o‘tkazadigan ko‘pchilikning ahvoliga qaraganda beqiyos darajada kamroq achinarli. Birinchilarga «qanday yashash kerak» degan maslahat unchalik zarur emas. Har holda, ular rasmiy ish kuni davomida, aytaylik, sakkiz soat chinakam tirik bo‘ladilar; ularning motorlari ko‘rsatilgan to‘liq «ot kuchi»ni beradi. Kunlarining qolgan sakkiz bedor soati yomon tashkil qilingan, hatto behuda sovurilgan bo‘lishi mumkin; lekin kuniga sakkiz soatni isrof qilish o‘n olti soatni isrof qilishdan kamroq falokat; ozgina bo‘lsa ham yashagan yaxshiroq, umuman yashamagandan ko‘ra. Haqiqiy fojia — idorada ham, undan tashqarida ham hech qanday harakatga otlanmaydigan odamning fojiasidir va bu kitob eng avvalo ana shu odamga qaratilgan. «Ammo, — deydi boshqa, omadliroq odam, — mening odatiy kun tartibim unikidan kattaroq bo‘lsa-da, men ham o‘z tartibimdan oshishni istayman! Men ozgina yashayapman; ko‘proq yashashni xohlayman. Lekin rasmiy ish kunim ustiga yana bir kunlik ishni bajara olmayman.»

Gapning ochig‘i, men, muallif, kitobim eng kuchli ta’sirni hayotga allaqachon qiziqishi bor odamlarga ko‘rsatishini oldindan bilishim kerak edi. Hayotdan totgan odam doim undan ko‘proq narsa talab qiladi. Uyg‘otish eng qiyin bo‘lgani esa hamisha to‘shakdan hech qachon turmaydigan odamdir.

Xo‘sh, ozchilikka mansub do‘stlar, faraz qilaylik, kundalik pul topish ishingizning shiddati keyingi sahifalardagi barcha maslahatlarni bajarishga imkon bermaydi. Shunda ham ba’zi maslahatlar o‘z kuchida qolishi mumkin. Tan olaman, kechqurun uyga qaytish yo‘lida sarflanadigan vaqtdan foydalana olmasligingiz mumkin; ammo ertalab idoraga borish yo‘li haqidagi taklif siz uchun ham boshqalar uchun qanchalik amaliy bo‘lsa, shunchalik amaliydir. Shanbadan dushanbagacha bo‘lgan qirq soatlik haftalik tanaffus ham boshqa odamniki qanchalik bo‘lsa, sizniki ham shunchalikdir, garchi to‘planib qolgan ozgina charchoq unga butun «ot kuchingiz»ni sarflashga xalaqit berishi mumkin bo‘lsa ham. Demak, haftasiga uch yoki undan ortiq kechaning muhim qismi qoladi. Siz menga ochiqchasiga aytasiz: kechqurunlari kun tartibimdan tashqari biror narsa qilishga juda charchagan bo‘laman. Bunga javoban men ham sizga ochiqchasiga aytaman: agar odatdagi kunlik ishingiz sizni shu qadar holdan toydirsa, demak, hayotingiz muvozanati buzilgan va uni to‘g‘rilash kerak. Odamning kuch-quvvatini oddiy kunlik ishi butunlay egallab olmasligi lozim. Unda nima qilish kerak?

Eng oddiy yo‘l — kundalik ishga bo‘lgan qizg‘inligingizni bir hiyla bilan aylanib o‘tish. Motorlaringizni kun tartibidan tashqaridagi ishga kun tartibidagi ishdan keyin emas, balki undan oldin ishlating. Qisqasi, ertalab ertaroq turing. Qila olmayman, deysiz. Kechqurun ertaroq yotish mutlaqo mumkin emas, bu butun xonadon tartibini buzib yuboradi, deysiz. Menimcha, kechasi ertaroq yotish unchalik ham imkonsiz emas. Agar ertaroq turishda qat’iy tursangiz va natijada uyqungiz yetmasa, ko‘p o‘tmay ertaroq yotishning yo‘lini topasiz. Lekin mening taassurotimcha, ertaroq turishning oqibati uyqusizlik bo‘lmaydi. Yildan yilga kuchayib borayotgan taassurotim shuki, uyqu qisman odat masalasi — qisman esa bo‘shanglik masalasidir. Ko‘pchilik odamlar boshqa ermak topa olmaganlari uchungina shuncha uzoq uxlaydi, deb ishonaman. Har kuni ko‘changizdan yuk aravasini taraqlatib o‘tadigan o‘sha baquvvat, sog‘lom aravakash kuniga qancha uxlaydi, deb o‘ylaysiz? Bu masalada bir shifokor bilan maslahatlashdim. U yigirma to‘rt yildan beri Londonning katta, gullab-yashnayotgan chekka mavzelaridan birida — aynan siz va mendek odamlar yashaydigan joyda — keng amaliyot olib boradi. U kamgap odam va javobi ham qisqa bo‘ldi:

— Ko‘pchilik odamlar uxlayverib o‘zini ahmoq qilib qo‘yadi.

So‘ng u o‘n kishidan to‘qqiztasi to‘shakda kamroq vaqt o‘tkazsa, sog‘lig‘i yaxshiroq bo‘lishi va hayotdan ko‘proq zavq olishi haqidagi fikrini aytdi.

Boshqa shifokorlar ham bu xulosani tasdiqlashdi; albatta, u o‘sib kelayotgan o‘smirlarga taalluqli emas.

Bir soat, bir yarim soat, hatto ikki soat ertaroq turing; agar zarur bo‘lsa, imkon topganda ertaroq yoting. Kun tartibidan oshib ishlash masalasida ertalabki bir soatda kechqurungi ikki soatda qancha ish qilsangiz, shuncha ish qilasiz. «Lekin, — deysiz, — ovqatsiz va xizmatkorsiz boshlay olmayman.» Aziz janob, a’lo darajadagi spirt chirog‘ini (qozonchasi bilan birga) bir shillingdan arzonga sotib olish mumkin bo‘lgan bir zamonda, o‘zingizning eng oliy farovonligingizni boshqa bir bandaning beqaror, shu daqiqadagi yordamiga bog‘lab qo‘ymoqchi emassiz-ku, axir! O‘sha bandani, kim bo‘lishidan qat’i nazar, kechqurun ogohlantirib qo‘ying. Unga kechasi bir patnisni qulay joyga qo‘yib qo‘yishni ayting. Patnisda ikkita pechenye, piyola va likopcha, bir quti gugurt va spirt chirog‘i bo‘lsin; chiroq ustida — qozoncha; qozoncha ustida — qopqoq, lekin teskari ag‘darib qo‘yilgan; ag‘darilgan qopqoq ustida esa ozgina choy damlamasi solingan kichik choynak. Shunda siz faqat gugurt chaqishingiz kerak bo‘ladi — vassalom. Uch daqiqada suv qaynaydi va siz uni choynakka quyasiz (choynak allaqachon iliq bo‘ladi). Yana uch daqiqada choy damlanadi. Uni ichayotib kuningizni boshlashingiz mumkin. Bu mayda-chuydalar ahmoqqa arzimas bo‘lib tuyulishi mumkin, ammo o‘ylaydigan odamga arzimas bo‘lib tuyulmaydi. Butun hayotingizning to‘g‘ri, oqilona muvozanati g‘ayrioddiy bir soatda bir piyola choy ichish imkoniga bog‘liq bo‘lishi mumkin.

A. B.