Idris alayhissalom haqida Qur’oni karimda juda qisqa, ammo nihoyatda salmoqli so‘zlar bor. Maryam surasida shunday deyiladi: «Kitobda Idrisni ham eslang. Albatta, u o‘ta rostgo‘y payg‘ambar edi. Biz uni yuksak martabaga ko‘tardik» (Maryam surasi, 56–57-oyatlar ma’nosi). Anbiyo surasida esa u Ismoil va Zulkifl alayhimussalom bilan birga zikr qilinadi: «Ularning har biri sabrlilardan edi. Ularni rahmatimizga kiritdik. Albatta, ular solihlardan edi» (Anbiyo surasi, 85–86-oyatlar ma’nosi).

Bor-yo‘g‘i to‘rt oyat. Unda na Idris alayhissalomning qaysi xalqqa yuborilgani, na uning hayotidagi voqealar batafsil aytilgan. Ko‘pchilik olimlar uni Odam alayhissalomdan keyin, Nuh alayhissalomdan oldin yashagan payg‘ambar deb hisoblashadi. Kitoblarda uning birinchi bo‘lib qalam bilan yozgani, kiyim tikkani, osmon jismlarini o‘rgangani haqida turli hikoyalar uchraydi. Biroq bu rivoyatlarning sanadi zaif yoki ular ahli kitob manbalaridan olingan. Shuning uchun biz ularni ishonchli ma’lumot sifatida keltirmaymiz. Qur’on qancha aytgan bo‘lsa, shuncha bilan kifoyalanish — o‘zi ham bir odob.

Xo‘sh, Qur’on aytgan o‘sha to‘rt oyatdan nima olish mumkin? Aslida juda ko‘p narsa.

Birinchi sifat — «siddiq», ya’ni o‘ta rostgo‘y. Bu so‘z oddiy rost gapiradigan odamga emas, balki so‘zi ham, ishi ham, niyati ham bir-biriga to‘liq mos keladigan, haqiqatni butun vujudi bilan tasdiqlaydigan insonga nisbatan ishlatiladi. Qur’onda bu sifat Ibrohim alayhissalomga ham, Yusuf alayhissalomga ham berilgan. Demak, Idris alayhissalom ana shunday buyuk zotlar qatorida turadi.

Rostgo‘ylikning qadri haqida Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam shunday deganlar: «Rostgo‘ylikni lozim tutinglar. Chunki rostgo‘ylik yaxshilikka, yaxshilik esa jannatga yetaklaydi. Kishi rost gapiraverib, rostgo‘ylikka intilaverib, oxiri Alloh huzurida „siddiq“ deb yoziladi. Yolg‘ondan saqlaninglar. Chunki yolg‘on gunohga, gunoh esa do‘zaxga yetaklaydi» (Abdulloh ibn Mas’ud rivoyati, Buxoriy va Muslim). Bu hadisga qarasak, «siddiq» darajasi bir kunda erishiladigan narsa emas: u yillar davomida, har kuni, kichik-kichik qarorlar orqali shakllanadi.

Ikkinchi sifat — sabr. Anbiyo surasida Idris alayhissalom «sabrlilardan» deb ta’riflangan. Qanday sinovlarga sabr qilgani bizga aytilmagan, ammo payg‘ambarlik yo‘lining o‘zi sabrsiz bo‘lmaydi. Har bir payg‘ambar o‘z xalqining masxarasi, rad etishi va dushmanligiga duch kelgan. Idris alayhissalom ham bu yo‘ldan o‘tgan va Alloh uning sabrini qayd etib qo‘ygan.

Uchinchi jihat — «yuksak martaba». Mufassirlar bu oyatni turlicha izohlashgan. Ko‘pchilik uni Idris alayhissalomga berilgan yuksak payg‘ambarlik martabasi va sharaf deb tushuntiradi. Bu borada sahih bir hadis ham bor. Me’roj kechasi haqidagi mashhur rivoyatda Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam osmonlardan o‘tib borar ekanlar, har birida bir payg‘ambar bilan uchrashganlar. To‘rtinchi osmonda ular Idris alayhissalomni ko‘rganlar. Idris alayhissalom ularni: «Solih birodar va solih payg‘ambarga xush kelibsiz», deb kutib olgan (Anas ibn Molik va Molik ibn Sa’sa’a rivoyati, Buxoriy va Muslim). Ba’zi ulamolar «uni yuksak martabaga ko‘tardik» oyatini ana shu hadis bilan bog‘lab izohlashgan.

E’tibor bering, Idris alayhissalom Payg‘ambarimizni «solih o‘g‘il» emas, «solih birodar» deb kutib olgan. Odam va Ibrohim alayhimussalom esa «solih o‘g‘il» deyishgan, chunki ular Payg‘ambarimizning ota-bobolari. Bu kichkina tafsilot ham payg‘ambarlar orasidagi hurmat va birodarlikni ko‘rsatadi: ular bir-birlariga raqib emas, bitta haq yo‘lning turli davrlardagi chaqiruvchilari.

Idris alayhissalom qissasidan yana bir muhim xulosa chiqadi: insonni buyuk qiladigan narsa — uning haqida qancha ko‘p gapirilgani emas, balki Alloh huzuridagi qadri. Tarix kitoblari ba’zan mashhur odamlar haqida minglab sahifa yozadi, lekin ular haqida Allohning bitta so‘zi ham yo‘q. Idris alayhissalom haqida esa bor-yo‘g‘i bir necha jumla bor, ammo bu jumlalar uni «rostgo‘y», «sabrli», «solih» va «yuksak martabali» deb abadiy qayd etgan.

Bugungi kunda odamlar ko‘pincha ko‘rinish, obunachilar soni, shon-shuhrat ortidan quvadi. Idris alayhissalomning hayoti esa boshqacha o‘lchovni eslatadi: kim sening ishingni ko‘rmasa ham, Alloh ko‘radi. Rostgo‘ylik va sabr bilan o‘tgan sokin hayot shovqinli mashhurlikdan ming chandon qimmatliroq.

Saboq: Rostgo‘ylik — bir martalik harakat emas, butun umr davom etadigan yo‘l. Har kuni rost gapirib, va’daga vafo qilib, sabr bilan yashagan inson Alloh huzurida yuksak martabaga erishadi. Qur’on aytmagan tafsilotlarni to‘qib chiqarmaslik esa ilmga bo‘lgan hurmatning belgisidir.

Qur’onda: Maryam surasi, 56–57-oyatlar; Anbiyo surasi, 85–86-oyatlar.