Qur’onda bir surada boshdan oxirigacha bitta qissa hikoya qilingan joy faqat bitta — bu Yusuf surasi. Alloh uni «eng go‘zal qissa» deb ataydi (Yusuf surasi, 3-oyat). Unda hasad va kechirim, tuhmat va poklik, qullik va hukmdorlik, ayriliq va visol — insonning deyarli barcha holatlari bor.

Qissa bir tush bilan boshlanadi. Kichkina Yusuf otasiga: «Otajon, men tushimda o‘n bitta yulduz, quyosh va oyni ko‘rdim. Ularning menga sajda qilayotganini ko‘rdim», dedi (4-oyat ma’nosi). Ya’qub alayhissalom bu tushdan o‘g‘lining kelajagi buyuk ekanini angladi va uni tushini akalariga aytmaslikka buyurdi.

Ammo akalari uning otasiga yaqinligini allaqachon hasad bilan kuzatib yurishardi: «Otamiz Yusufni va uning ukasini bizdan ko‘ra yaxshi ko‘radi, holbuki biz bir jamoamiz». Ularning biri Yusufni o‘ldirishni taklif qildi, boshqasi esa: «Uni o‘ldirmanglar, quduq tubiga tashlab yuboringlar, biror yo‘lovchi olib ketar», dedi (8–10-oyatlar). Ular otalarini ko‘ndirib, Yusufni sayrga olib chiqishdi va uni quduqqa tashlashdi. O‘sha og‘ir lahzada Alloh Yusufga vahiy qildi: «Albatta, sen (bir kun) ularga bu ishlarini ular sezmagan holda xabar berasan» (15-oyat ma’nosi). Kechqurun akalar otalariga yolg‘on qonga bo‘yalgan ko‘ylakni keltirishdi.

Quduq yonidan bir karvon o‘tdi. Suvchi chelakni tashlaganda, ichidan bir bola chiqdi: «Xushxabar! Mana bu bir g‘ulom!» Ular uni Misrga olib borib, bir necha dirhamga arzon sotib yuborishdi (19–20-oyatlar). Yusufni Misrning Aziz deb atalgan amaldori sotib oldi va ayoliga: «Uni hurmat bilan joylashtir. Shoyadki bizga foydasi tegsa yoki uni o‘g‘il qilib olsak», dedi (21-oyat ma’nosi). Shu tariqa Alloh Yusufni Misr zaminida joylashtirdi.

Yusuf ulg‘ayib, kelishgan, chiroyli yigit bo‘ldi. Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Me’roj kechasi haqidagi hadisda uchinchi osmonda Yusuf alayhissalomni ko‘rganlarini va «unga husnning yarmi berilgan edi», deganlar (Anas ibn Molik rivoyati, Muslim). Ammo bu go‘zallik uning uchun yangi sinov bo‘ldi. Aziz ayoli unga ko‘ngil qo‘ydi, eshiklarni berkitib, uni o‘ziga chaqirdi. Yusuf alayhissalom: «Allohdan panoh so‘rayman! U — mening xo‘jayinim, menga yaxshi joy berdi. Zolimlar najot topmaydi», dedi (23-oyat ma’nosi). U eshik tomon qochdi, ayol uni ortidan tortib, ko‘ylagini orqasidan yirtib yubordi. Eshik oldida ular Azizga duch kelishdi.

Ayol darhol ayblovni Yusufga ag‘dardi. Yusuf alayhissalom: «Uning o‘zi meni yo‘ldan urmoqchi bo‘ldi», dedi. Ayolning oilasidan bo‘lgan bir guvoh oqilona yo‘l ko‘rsatdi: agar ko‘ylak oldidan yirtilgan bo‘lsa, ayol rost aytgan; agar orqasidan yirtilgan bo‘lsa, Yusuf rostgo‘y. Ko‘ylak orqasidan yirtilgan edi (26–28-oyatlar). Haqiqat ochildi, lekin Aziz ishni yopiq qoldirishni afzal ko‘rdi.

Gap shaharga tarqaldi. Ayollar Aziz ayolini masxara qila boshlashdi. U ularni ziyofatga chaqirib, har biriga pichoq berdi va Yusufni chiqishga buyurdi. Uni ko‘rgan ayollar hayratdan qo‘llarini kesib olishdi va: «Bu odam emas, bu ulug‘ bir farishta!» deyishdi (31-oyat ma’nosi). Aziz ayoli endi ochiqchasiga Yusufni qamoq bilan qo‘rqitdi. Shunda Yusuf alayhissalom: «Robbim, zindon menga ular meni chaqirayotgan narsadan ko‘ra sevimliroqdir», deb duo qildi (33-oyat ma’nosi). U gunohdan ko‘ra qamoqni tanladi va aybsiz holda zindonga tashlandi.

Zindonda ham Yusuf alayhissalom o‘z da’vatini to‘xtatmadi. U bilan birga ikki yigit qamalgan edi. Ular tush ko‘rib, ta’birini so‘rashdi. Yusuf ta’birdan oldin ularga tavhidni tushuntirdi: «Ey zindondagi ikki do‘stim, tarqoq xudolar yaxshimi yoki yagona, g‘olib Allohmi?» (39-oyat ma’nosi). So‘ng tushlarni ta’bir qildi: biri ozod bo‘lib, xo‘jayiniga may quyadi, ikkinchisi esa o‘ldiriladi. Ozod bo‘ladiganiga: «Xo‘jayining huzurida meni eslab qo‘y», dedi. Lekin shayton uni unuttirdi va Yusuf zindonda yana bir necha yil qoldi (41–42-oyatlar).

Kunlardan bir kun Misr podshohi g‘alati tush ko‘rdi: yettita semiz sigirni yettita oriq sigir yeb qo‘yardi, yettita yashil boshoq va yettita quruq boshoq. Hech kim ta’birini bilmadi. Shunda o‘sha ozod bo‘lgan yigit Yusufni esladi. Yusuf alayhissalom ta’bir berdi va bundan ham ortig‘ini — chora ham ko‘rsatdi: yetti yil ekin ekib, hosilning ko‘pini boshog‘ida saqlash, keyingi yetti qurg‘oqchilik yilida undan foydalanish kerak (47–49-oyatlar).

Podshoh Yusufni chaqirtirdi. Yillar zindonda o‘tirgan inson bu chaqiruvga yugurib chiqishi mumkin edi. Ammo Yusuf alayhissalom avval o‘z nomini oqlashni talab qildi: «Xo‘jayiningga qayt va undan so‘ra: qo‘llarini kesgan ayollarning ishi nima edi?» Tergov qilindi va Aziz ayoli tan oldi: «Endi haq oshkor bo‘ldi. Men uni yo‘ldan urmoqchi bo‘lgan edim, u esa rostgo‘ylardan» (50–51-oyatlar ma’nosi). Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Yusuf alayhissalomning bu sabri va olijanobligini maqtab gapirganlar (Abu Hurayra rivoyati, Buxoriy va Muslim).

Podshoh Yusufni o‘ziga yaqin qildi. Yusuf alayhissalom: «Meni yer xazinalariga mas’ul qil, men saqlovchi va biluvchiman», dedi (55-oyat ma’nosi). U mamlakatni ochlikdan qutqaradigan tizimni boshqara boshladi.

Qurg‘oqchilik yillari keldi. Boshqa o‘lkalardan ham odamlar Misrga oziq-ovqat olishga kela boshladi. Ular orasida Yusufning akalari ham bor edi. Yusuf ularni tanidi, ular esa uni tanimadilar. U ularni hurmat bilan kutib oldi va keyingi safar kichik ukalarini — o‘zining tug‘ishgan ukasini olib kelishlarini so‘radi. Ikkinchi safarda u ukasiga sirni ochdi: «Men sening akangman, ularning qilgan ishlariga qayg‘urma» (69-oyat ma’nosi). Keyin Alloh o‘rgatgan tadbir bilan podshohning o‘lchov idishini ukasining yukiga qo‘ydirdi va qonunga ko‘ra uni o‘z yonida olib qoldi (70–76-oyatlar).

Akalari otalari oldiga yana bir ayriliq xabari bilan qaytishdi. Ya’qub alayhissalom yana «go‘zal sabr» dedi va ularni Yusufni izlashga yubordi. Akalar uchinchi marta Misrga keldilar, ochlik va muhtojlikdan shikoyat qildilar. Shunda Yusuf so‘radi: «Johil bo‘lgan paytlaringizda Yusuf va uning ukasiga nima qilganingizni bilasizlarmi?» Ular hayratda qolishdi: «Nahotki sen Yusuf bo‘lsang?!» U: «Men Yusufman, bu esa ukam. Alloh bizga in’om qildi. Kim taqvo qilsa va sabr qilsa, Alloh yaxshilik qiluvchilarning ajrini zoe qilmaydi», dedi (89–90-oyatlar ma’nosi).

Akalari xatolarini tan olishdi. Yusuf alayhissalom esa bir og‘iz ham koyimadi: «Bugun sizlarga hech qanday malomat yo‘q. Alloh sizlarni mag‘firat qilsin. U rahm qiluvchilarning eng rahmlisidir» (92-oyat ma’nosi). Asrlar o‘tib, Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam Makkani fath qilganlarida, yillar davomida ularga azob bergan qurayshliklarga aynan shu ma’nodagi so‘zlar bilan kechirim e’lon qilganlari siyrat kitoblarida mashhur.

Yusuf o‘z ko‘ylagini berib: «Buni otamning yuziga tashlanglar, ko‘zi ochiladi», dedi. Shunday bo‘ldi ham. Keyin butun oila Misrga keldi. Yusuf ota-onasini taxtga o‘tqazdi, hammalari unga ta’zim qilib egildilar (u davrdagi shariatda bu hurmat belgisi edi). Shunda Yusuf: «Otajon, mana bu ilgari ko‘rgan tushimning ta’biridir. Robbim uni rost qildi», dedi (100-oyat ma’nosi). E’tibor bering, u akalarining qilmishini eslatmadi: «Shayton men bilan akalarim orasini buzganidan keyin», dedi — aybni akalariga emas, shaytonga yukladi.

Qissa Yusuf alayhissalomning duosi bilan yakunlanadi. Hamma narsaga — hokimiyatga, oilaga, obro‘ga erishgan inson so‘nggi so‘zini shunday aytdi: «Robbim, menga mulk berding va tushlar ta’birini o‘rgatding. Ey osmonlar va yerni yaratuvchi, dunyo va oxiratda mening egam Sensan. Meni musulmon holimda vafot ettir va solihlarga qo‘shgin» (101-oyat ma’nosi).

Saboq: Yusuf alayhissalom qissasi ko‘rsatadiki, eng qorong‘i quduq ham, eng nohaq zindon ham Allohning rejasining bir qismi bo‘lishi mumkin. Poklikni saqlash, sabr qilish va kuch qo‘lga kirganda kechira bilish — haqiqiy g‘alaba shu.

Qur’onda: Yusuf surasi, 4–101-oyatlar.